ئاشتی شەهباز-کڵپەنیوز:
كاریگەرییەكانی گۆڕانكاریی بایۆلۆژیی و هۆڕمۆنەكانی ئافرەت لە قۆناغە جیاوازەكانی تەمەنی، بە تایبەت لە سەر ئاوەز دروستیی و شێوازی ڕەفتاری تەندروستی جەستەیی و ژیانی كۆمەڵایەتیدا، بابەتێكی هەستیارە و لەو دیمانەیەدا پەخشان كاكەوەیس بە وردی ئاماژە بەو بابەتە دەدا و جیاوازییەكان و كاریگەرییان لە سەر مرۆڤ و ئافرەتان بە تایبەتی باس دەكات.
شیكردنەوەی بابەتی ئاوەزدروستیی بە وردی
پەخشان كاكەوەیس لەوبارەوە دەڵێ: ئاوەز دروستیی واتا (الصحە العقلیە)، پەیوەندی بە پێكهاتەی مێشك و كارلێكەرە كیمیاوییەكانی مێشكەوە هەیە، جیاوازە لە دەروون درووستیی، تەندروستی مێشك. شێوازی كاركردنی مێشكە، وەك بیركردنەوە و سەیركردن و تێگەیشتن. دەرووندروستی بریتییە لە دۆخی هەست و كۆمەڵایەتی تاك، وەك شێوازی ڕەفتار لەگەڵ توندوتیژی و فشارەكانی سەر ژیان و ئەوەی كە چۆن هەست دەكەین و ڕەفتار دەكەین، بۆ مێشكیش چۆن بیر دەكەینەوە و زانیاری بەكاردێنین.
* هۆكار و گرنگیی ئەو بابەتە لای ئێوە چییە كە ساڵانێك لە تەمەنت بۆ تەرخان كردووە؟
- مانگی 11ی 2017 كوڕە بچووكەكەم، كە تەمەنی 16 ساڵ و نیو بوو بە خۆكووشتن كۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. من تا ئەوكاتە هیچ بەلای بابەتی دەرووندروستیدا نەڕۆیشتبووم، ئەگەرچی دڵنیانەبووین كوڕەكەم هۆیەكەی دەروونی بووبێت، بەڵام كە بە ناچاری بە نێو ئەو پرۆسەیەدا تێپەڕیم و ئەو هەموو پرسیارانەی گەڵاڵە بوون، وایكرد لەو بارەیەوە زۆر بخوێنینەوە و دوای سەردانیكردنی پسپۆرێكی تایبەت، بۆمان دەركەوت كە زیاتر لە %90 ئەو كەسانەی كۆتایی بە ژیانی خۆیان دەهێنن هۆكاری ناجێگیری دەروونییە و كەڵەكەبوونی كۆمەڵێ هۆكاری هەمەجۆرە، كە دواجار بە شتێك دەتەقێتەوە و دەبێتە هۆی ئەو تراژیدیایە. هەر بۆیە دوای ئەو كارەساتە خۆم و خێزانەكەم زۆرمان خوێندەوە و لێكۆڵینەوەمان لەو بارەیەوە كرد. ئەوەش وایكرد، ساڵێك دواتر ڕێكخراوێكی كۆمەڵگەی مەدەنی بەناوی (ئەژی) دامەزرێنین و لەوكاتەوە تا ئێستا لەنێو ئافرەتان و گەنجانی هەر دوو ڕەگەز كار لە سەر ئەو پرسە دەكەین. پاڵپشت بە ماستەرەكەم زۆرترین كۆڕ و سیمینارمان كرد بۆ گەنج و كارمەندانی ڕێكخراوەكان و ڕۆژنامەنووسان بەتایبەتی و ڕاهێنان لە سەر بابەتی ڕاپۆرتكردن لە سەر خۆكوشتن لە میدیا بەشێوەی هەستەوەر و پڕۆفشناڵانە، شیكردنەوەی پڕۆسەی خەمخواردن و چۆن بەو پڕۆسەیەدا تێدەپەڕی و چۆن ئاگاداری خۆت بیی و دووبارە دەست بە ژیان بكەیتەوە.
*كاریگەرییەكانی بایۆلۆجی و هۆڕمۆنەكان لە قۆناغە جیاوازەكانی ژیانی ئافرەتاندا چین و كارییەگەریان چییە؟
- گۆڕانكاریی هۆڕمۆنەكان لە كاتی سوڕی مانگانە، دووگیانی و لەكاتی وەستانی سووڕی مانگانە (مۆنۆپۆز)، هێدمەی دەروونی، هەموویان كاریگەری لە سەر میزاج و هەست و سۆز دروست دەكەن. ئەم گۆڕانكارییە فیزیۆلۆژییانە دڵەڕاوكێ و خەمۆكی و دڵتەنگی خراپتر دەكەن. بێجگە لەو گۆڕانكارییانە، هۆكاری تر هەن كە كار لەسەر باری دەروونی ئافرەت دەكەن. ئافرەتان زیاتر لە پیاوان ڕووبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی سێكسی دەبنەوە، هاوسەرگیری و ئەركی بەخێوكردن و بەڕێوەبردنی ماڵ و مێرد، (PTSD) شڵەژانی دەروونی دوای كارەسات و ڕووداوی خراپ، دڵەڕاوكێ و دڵ توندی دوای منداڵبوون، ناكۆكی پەیوەندی نێوان هاوسەر و خێزان، لاسەنگی هێز، فشاری سۆزداری، چاودێریكردنی كەسانی تر و ڕوودانی ناپاكی هاوسەری. ئەمانە هەر هەمووی هۆكارن بۆ ئەوەی ئافرەتان زیاتر لە پیاوان تووشی فشاری دەروونی ببنەوە. لە درێژەدا لە سەر فاكتەرە دەرەكییەكان پۆلینبەندییەكی كرد و لە چەند بەش باسیكرد: ئابووری، یاسایی و كۆمەڵایەتی، ژینگەی كۆمەڵایەتی و كاریگەرییەكانی لە سەر تەندروستی ئافرەتان، جیاكاری كۆمەڵایەتی لە نێو ڕەگەز، ئایدۆلۆژیا، ئایین، كولتووری. لاسەنگی لە بواری پیشەیی و كاركردن دا. ئەركی خێزان و چاودێری ماڵ و منداڵ. گوشاری كۆمەڵایەتی و پەڵەی شەرمەزاریی وكولتووری، سەبارەت بە نەخۆشییە دەروونیەكان. هێدمە (Trauma) لە دوای ناكۆكی، ئاوارەیی یان توندوتیژی و كاریگەرییە درێژخانەكان. مەترسییەكانی ئەو خاڵانە لە سەر ئافرەتان زیاترە، چونكە ئافرەتان لە پیاوان زۆرتر ڕووبەڕووی دڵەڕاوكێ و خەمۆكی و PTSDدەبنەوە، بۆیە ئافرەتان دوو هێندەی پیاوان تووشی خەمۆكی دەبن. شەرمەزاری لە بەرامبەر بابەتەكە، لە ئافرەتاندا زیاتر ڕێگرە لە داواكردنی یارمەتی. وێنای خود، وێنای جەستە، لای ئافرەت لاوازە بەهۆی تێڕوانینی كۆمەڵگە بۆ ئافرەتان. جیاكاری و پەروەردەی جیاوازی كوڕ و كچ، وا دەكات ئافرەتان خۆیان لاوازتر ببین و بەرگەی بەرەنگارییەكانی ژیان كەمتر بگرن.
* بەڕای ئێوە بۆچی پشتگیری لە ئاوەز دروستیی ئافرەتان تەنها گرنگیی تاكە كەسی نییە؟
- بەدەر لەوەی ئافرەتان زۆر بەدەردی پلە دوویی و توندوتیژییەوە لەنێو كۆمەڵگە دەناڵێنن، لە هەمان كاتدا، بە حوكمی ئەو پێكهاتە بایۆلۆژییەی جەستەیەوە، قورساییەكی گەورەتر لە پیاوان كەوتۆتە سەر شانیان. هەر لە تەمەنی هەرزەكارییەوە، تووشی ئازاری دەروونیی و جەستەیی دەبێت لەكاتی سووڕی مانگانە، دواتر هاوسەرداریی، پرۆسەی دووگیانی و منداڵبوون و بەخێوكردنی منداڵ و پەروەردە، كاری نێو ماڵ و دەرەوەی ماڵ، ئاگالێبوون لەدایك و باوك و پەككەوتە و كەسە نزیكەكان، هەموو ئەوانە گوشار و قورساییی خۆیان هەیە، كەوا دەكات ئافرەتان لە زۆرلاوە ماندوو و ناڕەحەت بن و تووشی هێدمەی دەروونی ببن. بە هۆی پێكهاتەی بایۆلۆژییەكەشەوە، ئافرەت لاواز و ناسكترە لە ڕەگەزی نێر، هەر بۆیە دوو بەرانبەر لە پیاوان دەكەوێتە نێو كێشە و ئاسانتر زەبری بەر دەكەوێت وكاریگەری زیاتر لە سەردەروون و جەستەی درووست دەكەن. كێشەی هەرە گەورەش ئەوەیە ئافرەت وا فێركراوە بەردەوام ئاگای لە كەسانی دەوروبەری بێت و خۆی پشتگوێ بخات. ئەمەش كاریگەری ڕاستەوخۆی لە سەر خێزان و كۆمەڵگە هەیە. ئافرەت لە نێوەڕاستی تەمەن و دۆخی دوای وەستانی سووڕی مانگانە
